Filler yapı olarak 3’e ayrılırlar.

1- Basit Fiiller: Yapım eki almamış fiillere denir.

Örn: açmak- Kapıyı ona açtım.

2- Türemiş Fiiller: İsim veya fiillere yapım eki getirilerek oluşturulur.

Örn: yakalamak’tan yakalatmak. – Hırsızı yakalattılar.

3- Birleşik Fiiller: En az biri fiil olan birden fazla kelimeden oluşan fiillerdir. Üçe ayrılırlar.

a. Kurallı Birleşik Fiiller

Yeterlik Fiili: “- ebilmek” ile oluşturulur: yüzebilmeli, gelebilir…

Sürerlik Fiili: “- egel, – edur, – ekal” ile yapılır: koşadurmuş, süregelse, donakaldım…

Yaklaşma Fiili: ” – eyaz” eylemiyle yapılır: düşeyazdım, öleyazmış…

Tezlik Fiili: “- iver”, eylemiyle yapılır: okuyuvereyim, yazıverir…

b. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiler

“et-, eyle-, ol-, kıl-” yardımcı eylemleriyle yapılırlar:” hissetmek, fark etmek, mutlu olmak, hasta olmak, hacca gitmek, oruç tutmak, arz etmek…

c. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiler

Birden fazla kelimenin kalıplaşmasıyla oluşurlar. Deyimler bu grup içerisinde yer alır: dişini sıkmak, yüz göz olmak, göz atmak, küplere binmek…

– Fiilleri, sıfatları, zarfları çeşitli yönlerden niteleyen kelimelerdir.

Örn: Dün çok gezdim.

Zarflar, görevleri bakımından beşe ayrılır:

– Durum Zarfları: Fiile sorulan “nasıl” sorusuna cevap veren zarflardır.

Örn: Orucu uyuyarak tuttu.

Gökyüzü kapkara görünüyordu.

– Zaman Zarfları: Fiilleri zaman bakımından niteleyen, belirleyen zarflardır. Fiile sorulan “ne zaman” sorusuna cevap verir.

Örn: Akşamları kitap okur.

Sabaha kadar arkadaşını beklemiş.

– Yer-Yön Zarfları: Fiile sorulan “nereye” sorusuna cevap verirler.

Örn: Dağdan aşağı indik.

Öğrenciler birazdan dışarı çıkacak.

– Miktar (Azlık-Çokluk) Zarfları: “Ne kadar” sorusuna cevap verirler.

Örn: Yemeği biraz yedi.

Seni çok özledim.

– Soru Zarfları: Fiillerin anlamını soru yoluyla tamamlayan kelimelerdir.

Örn: Niçin geç kaldın?

Müdür ne zaman gelecek?

Nokta ( . )

– Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.

Örn: En önemli ders insanlıktır.

– Bazı kısaltmalardan sonra getirilir.

Örn: Dr. , Prof.

– “- inci, – inci” anlamında sıra belirtir.

Örn: 5., 17. Vb.

– Tarih ve saat göstermek için kullanılır.

Örn: 22.03.2023, 18.10

– Büyük sayılarda rakamlanın arasına konur.

Örn: 396.744

Virgül ( , )

– Eş görevli kelime ve kelime gruplarından sonra kullanılır.

Örn: Elma, armut, portakal

– Hitap, seslenme ifadelerinden sonra getirilir.

Örn: Hey, oradakiler!

– Kabul, red, onaylama gibi ifadelerden sonra konur.

Örn: Hayır, bunu kabul edemem.

– Anlam karışıklığına neden olacak durumlarda kullanılır.

Örn: Genç, çocuğu çağırdı. (Genç çocuğu çağırdı.)

– Tırnak içinde gösterilmeyen alıntı cümlelerden sonra konur.

Örn: Seni bir dakika bile beklemeyeceğim, dedi.

– Kitap künyesi yazarken kullanılır. Sonuna nokta ( . ) konur.

Örn: Bruce Lee, Sıra Dışı Düşünceler, Martı Yayınları, İstanbul, 2020. (İlk harfler hep büyük.)

İki Nokta ( : )

– Genel Ağ adreslerinde kullanılır.

Örn: https://kucukgunluk.art.blog/

– Edebî eserlerde karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişinin adından sonra konur.

Öğrenci: Yine mi sıra bana geldi.

– Kendisinden sonra açıklama yapılacak ya da örnek verilecek cümlelerden sonra konur.

Başarı üç şeye bağlıdır: Sabır, çaba, kararlılık.

Üç Nokta ( … )

– Kaba sayılan veya başka bir nedenle açıklanmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur.

Örn: Ali … mahallesine taşınmış.

– Alıntılarda; başta, ortada veya sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine konur.

Örn: … Sıhhatini sabah ve ilkbahara gösterdiğin sempati derecesiyle ölç.
H. David Thoreau

– Anlam olarak tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.

Örn: Rüzgarlı bir sonbahar akşamı…

Kısa Çizgi ( – )

– Satıra sığmayan kelimeleri bölmek için kullanılır. (Hecelere göre bölünmeli kelimeler.)

Örn: Bütün yazı tüm çocukluğumun da geç- tiği köyde geçirdim.

– Kök ve ekleri ayırmak için kullanılır.

Geç- it

Kök ek

– Ara söz ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır.

Örn: Özge – evin en küçüğü – yine ortalarda yok.

Not: Ara söz ve ara cümleleri ayırmak için virgül ( , ) de kullanılabilir.

– Heceleri, fiil kök ve gövdelerini göstermek amacıyla kullanılır. Eklerin başına konur.

Örn: a-lış-kan-lık, kır-, kırıl-

– Kelimeler arasında “- den… -a, ve, ile, arasında anlamları vermek için kullanılır.

Örn: Ankara – İstanbul yolu kapalıymış.

Yay Ayraç ( ( ) )

– Alıntılarda, başta, ortada, sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine konulan üç nokta yay ayraç içine alınabilir.

– Alay, kinaye veya küçümseme anlamı veren ünlem işareti yay ayraç içine alınır.

Örn: O geç kalmaz(!)

– Bir bilginin şüpheyle karşılandığı veya kesin olmadığını gösteren soru işareti yay ayraç içine alınır.

Şair 1936-1987(?) yılları arasında yaşamış.

Köşeli Ayraç ( [ ] )

– Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce kullanılır.

Eğik Çizgi ( / )

– Mısraların yan yana yazılması durumunda araya konur.

Örn: Buna kim alem-i imkan derler/ Olmaz olmaz deme olmaz olmaz.

– Adres yazımında apartman numarası veya semt ile şehir arasına konur.

Örn: Tatvan/Bitlis

– Tarihlerin yazımında gün, ay ve yılı gösteren sayıların arasına konur.

07/07/2024

– Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için konur.

-de/-da

– Genel Ağ adreslerinde kullanılır.

Örn: https://yazarlikagaci.art.blog/

– Matematikte bölme işlemi olarak kullanılır.

Örn: 21/7=3

Kesme işareti ( ‘ )

– Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerinden sonra konur.

Örn: Haşim’in blogu

– Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur.

Örn: İTÜ’yü tercih edeceğim.

– Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur.

Örn: %57’si

– Şiirde seslerin, ölçü dolayısıyla düştüğünü göstermek için kullanılır.

Örn: N’olur sen de gitme. (Ne olur sen de gitme.)

Büyük Harflerin Kullanımı

– Bütün özel isimler büyük harfle başlar.

Örn: Ali, İstanbul, Tatvan

– Cümleye büyük harfle başlanır.

Örn: Bu gece de kitap okuyacağım.

– Tabela, levha ve vb. açıklama yazıları büyük harfle başlar.

Örn: Giriş, Çıkış, Müdür, Vezne

Notlar:

“Şey” kelimesi her zaman ayrı yazılır.

“Her” kelimesi “herkes, herhangi, herhâlde (olasılık anlamında)” dışında ayrı yazılır.

“Pek çok” kelimesi ayrı yazılır.

“Baş” kelimesi ile oluşturulan tamlamalar bitişik yazılır.

Kısaltmaların Yazımı

– Bazı kısaltmaların sonuna nokta konurken bazılarının sonuna nokta konmaz. Sonunda nokta kullanılan kısaltmalardan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

Örn: sayfa → s. da, dk. nin

Sayıların Yazımı

– Sayılar metin içerisinde yazıyla ve her kelimesi ayrı olarak yazılır.

– Para ile ilgili çek, senet vb. işlemlerde bitişik yazılır.

Sıra sayıları rakamla gösterildiğinde rakamdan sonra nokta konur ya da sıra sayılarının eki tırnak işaretiyle ayrılarak yazılır.

“5. ‘inci” yazımı yanlıştır. Doğrusu 5. ya da 5’inci şeklindedir.

– Üleştirme sayıları yazıyla gösterilir. Rakamlardan sonra gelen ekler, kesme işaretiyle ayrılır.

Tarihlerin Yazımı

Belirli bir tarih bildiren gün ve ay adları büyük harfle başlar. Tarihler “22.03.2023, 22 Mart 2023, 22/03/2023” şeklinde yazılabilir.

Birleşik Kelimelerin Yazımı

Yardımcı eylemlerle (etmek, olmak) yapılan birleşik fillerde ses olayı ya da anlam değişimi varsa bu fiiller bitişik yazılır yoksa ayrı yazılır. Kurallı birleşik fiil yapan -egelmek, -ekalmak, -edurmak, -ivermek, -eyazmak; -ebilmek her zaman bitişik yazılır.

Not: Varsay-, vazgeç-, elver-, öngör-, mahvet-, bahşet-, başvur- gibi birleşik fiiller kalıplaşmış bir şekilde bitişik yazılır.

Not: İçinde en az bir fiil bulunan birleşik isimler bitişik yazılır. İkinci kelimesi veya her iki kelimesi mecaz anlam kazanan birleşik isimler bitişik yazılır.

“-de”, “-ki”, “-mi”nin Yazımı

Soru edatı olan “mi” ayrı yazılır. Daha sonra gelen ekler mi’ye eklenir.

Bağlaç olan “de” ayrı yazılırken ek olan “-de” bitişik yazılır. Bağlaç olan “ki” ayrı yazılırken ek olan “-ki” bitişik yazılır.

Not: (SoMBaHÇeM) sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki” kelimelerindeki “ki” bağlaç olduğu hâlde bitişik yazılır.

Not: mı/mi eki soru anlamı dışında da ayrı yazılır. (Güzel mi güzel! Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız.)

Not: Pekiştirmeler bitişik yazılır. (Apaçık, düpedüz)

Not: “-ler” eki özel isimden kesme işaretiyle ayrılmaz.

Örn: Aliler, Ayşeler, Fatihler, Atatürkler, Elazığlılar, Bolulular

Türkçede Yazım Kurallarına göre özel isime getirilen “-ler” ekinden sonra gelen fazladan ekler de kesme işaretiyle ayrılmaz. Bugün Aliler’e gideceğiz. YANLIŞ. Bugün Alilere gideceğiz. DOĞRU

Not: Üleştirme sayıları yazıyla yazılır. İkişer, yüzer

Burdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

https://gorevlerim.art.blog/

Anlama dayalı anlatım bozuklukları:

1. Gereksiz Kelime Kullanımı

Bir kelime çıkarıldığında cümlenin anlamında daralma olmuyorsa o kelime gereksizdir. Cümlede gereksiz kullanılan kelime de anlatım bozukluğuna neden olur.

► Az kalsın neredeyse duvara çarpacaktım.

► Fazla öğüt, fazla nasihat çocuklarda bilişsel gelişimini olumsuz etkiler.

► Beni sürekli eleştirip, tenkit etmenden yoruldum.

2. Anlamca Çelişen Kelimelerin Kullanılması

Anlam yönünden çelişen iki kelimenin aynı cümlede kullanılması anlatım bozukluğu nedenidir.

► Elbette o da eve dönmüş olabilir.

► Hiç şüphesiz sınavı geçmiş olmalısın.

► Mutlaka beğendiğim kitabı almış olmalı.

3. Kelimelerin Yanlış Anlamda Kullanılması

Cümlede bir kelimenin yerine, ona yapı ve anlam yönünden benzeyen başka bir kelimenin kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur.

► Ahmet’in ödevde çekimser davranması doğaldır. (çekingen)

► Senin saçların ne kadar da büyümüş. (uzamış)

4. Kelimelerin Yanlış Yerde Kullanılması

Bir kelimenin cümledeki yerinin yanlış olması anlatım bozukluğuna neden olur.

► Su gibi çay içiyorsunuz. (Çayı su gibi içiyorsunuz.)

► Yeni babamı görmüştüm ki otobüs hareket etti. (Babamı yeni görmüştüm ki otobüs hareket etti.)

► Dün hastalanan arkadaşımın kedisi ölmüş.

► Ali tenisten benden daha fazla hoşlanıyor.

5. Anlam Belirsizliği

Cümlede bir kavramın aynı anda ikinci ve üçüncü şahsa ait olması durumu ve yanlış yerde kullanılan virgül, anlam belirsizliğine yol açmaktadır.

► Genç, çocuğun ellerinden tutup karşıya geçirdi.

(Cümledeki virgülü çıkarırsak özne, başka biri olacaktır (özne “o” olacaktır. ). Bu cümlede ise çocuğun ellerinden tutan yani özne “genç”tir. Dolayısıyla anlam, virgül kullanımı ile belirginleştirilmiştir.)

6. Deyim ve Atasözlerinin Yanlış Kullanılması

Deyimler ve atasözleri kalıplaşmış kelime grupları oldukları için bu tür ifadelerin yapısını bozmak ve anlamlarına uygun yerlerde kullanmamak anlatım bozukluğuna neden olacaktır.

► Susuzluktan dişi damağına yapıştı. (Dili)

► Yürümekten parmaklarıma kara sular indi. (ayaklarıma)

7. Mantık ve Sıralama Yanlışlığı

Cümlede düşünceye ve mantığa aykırı anlamların kullanımı ve iki durumun önem sırasının karıştırılması anlatım bozukluğuna neden olur.

► Size gördüğüm ve görmediğim herkesi anlatayım.

► Bu hastalık erken teşhis edilmezse ölüme hatta felce neden olabilir.

► Seninle değil kitap yazmak ödev bile yapmam.

Eylemlerde Anlam Kayması

Fiillerde Yapı

Belirteçler (Zarflar)

Ek Eylem

Birleşik Kelimeler

Kip Ekleri

Şahıs Ekleri

Yüklemsiz (yapılan iş, var olan durum) ve öznesiz (işi yapan ve ya işten etkilenen) cümle kurmaya çalışın.

Cümle demek yargı bildirmek demektir. Yargı bildirmek ise eylem cümlelerin kip+kişiye sahip olmaktır. İsim cümlelerinin ise ek eylem yardımıyla yüklem olması durumudur.

Mesela gelmek kelimesini kip ve kişilere uyarlayalım. (Sözcüğü parantez içindeki anlama göre uyarlayalım.)

Kip uyarlamaları

– gelmek (geçmişte gelmek ve geldiğini görmüş ol)

– gelmek (geçmişte gel ama geldiğini görme başkalarından duy)

– gelmek (şimdi gel)

– gelmek (her zaman gel)

– gelmek (gelecekte gel)

– gelmek (sen gel diye emir verelim)

– gelmek (gelme eylemi gereklilik bildirsin)

– gelmek (gelme eylemi şart bildirsin)

– gelmek (gelme eylemi istek olsun)

Kişi Uyarlamaları

– gelmek (işi yapan ‘ben’ olacak şekilde uyarlayın)

– gelmek (işi yapan ‘sen’ olacak şekilde uyarlayın)

– gelmek (işi yapan ‘o’ olacak şekilde uyarlayın)

– gelmek (işi yapan ‘biz’ olacak şekilde uyarlayın)

– gelmek (işi yapan ‘siz’ olacak şekilde uyarlayın)

– gelmek (işi yapan ‘onlar’ olacak şekilde uyarlayın)