Kimilerine göre isim cümleleri kurmak mümkün değildir. Sadece fiil cümleleri kurabilirsiniz. Örneğin, bugün çok yoruldum, cümlesi; yüklemi fiil olduğu için fiil cümlesidir.
Peki ya isim cümleleri! Örneğin, onun kalbi güzeldir, cümlesi isim cümlesidir. Zira yüklemi isimdir.
Fiiller iş, oluş, durum vb bir harekete işaret ederken isimler bir varlığı, durağanlığı, durumu, olguyu işret ederler.
İsim cümleleri kurabilmemiz için yani isimleri yüklem olarak kullanabilmek için -i mek yardımcı fiilini kullanıyoruz. Olmak, ermek, var olmak, sahip olmak, sahip bulunmak, o vasfı taşımak gibi anlamlara geliyor. Diller canlı ve zamanla değişen varlıklar olması hasebiyle kavramakta zorlanıyor olabiliriz. Ama “olupdur” gibi bir anlam taşıyor. Yani “özelliğe sahip bulunmaktadır” gibi bir anlam. Dilciler bu fikrime karşı çıkabilirler, ki tartışmaya da açıktır, ama ben şöyle düşünüyorum. Fiiller zaman ve mekanla çevrelenmiştir. Lakin isimler mutlak sözcüklerdir. Yani zaman ve mekandan bağımsız bir düzlemdedirler. Bu sebeple erken dönem insan zihin kavrayışıyla zorluk yaşanabilir. Bu sebeple böyle bir yaklaşım seçilmiş olabilir. Ki kipler dillerde sonradan gelişmiş unsurlardır. Bugün bir çok kabile dilinde pek çok zaman kipi bulunmamaktadır.
Yukardaki örneğe dönecek olursak eğer:
Onun kalbi güzel-i dur (güzel olupdur) demiş oluruz. Yani onun kalbi, güzelliğe sahip bulunmaktadır. Diğer dillerde de aynı mantıkla işleyen ekler vardır. İngilizce “to be” fiili, Fransızca da “etre”, İspanyolcada “ser” gibi yardımcı fiiller mevcuttur.
Ek Eylem Konu Anlatımı
Ek eylemleri iyi kavrayabilmek için isim, fiil, çekimli fiil ve yüklem terimlerinin özelliklerini iyi kavramak gerekir.
Ek eylemlerin 2 görevi vardır.
1- İsim cümleleri kurarlar: İsimleri yüklem yaparak isim cümleleri kurarlar. Yani yüklemleri; olgu, durum bildirir.
Örneğin: “Abim çok akıllıdır” cümlesinde yargı akıllıdır sözcüğündedir. Akıllı sözcüğü isim olduğu için ve yüklem olduğu için ek eylem vardır deriz.
Not: Bir duyguyu, düşünceyi ya da durumu anlatan kelime ya da kelime guruplarına cümle denir. Cümleler yargı bildirirler. Yani doğruluğu ya da yanlışlığı söz konusu olan kişi, durum ve nesnelerle ilgili değerlendirmelerdir. Terimsel anlamda ‘yargı’ bildirmek demek eylem cümlelerinde kip+kişi almak demek. Yani çekimli eylem. İsim cümlelerinde ise ek eylem almak demektir.
2- Fiil cümlelerini bileşik çekimli yaparlar: Burda dikkat etmemiz gereken yüklemi fiil olan cümlelerde 2. Kipi bulmaktır.
Örneğin; “Okulunu çok seviyor” cümlesinde yüklem, seviyor sözcüğüdür. Ve fiildir. (Sev-(mek). Şimdiki zaman kipi -yor almıştır. 3. Tekil kişi çekimi vardır. (Yani ‘o seviyor’) Bu örnekte sadece tek kip olduğu için ek fiil yoktur.
Ama örneği şöyle verseydik: “Okulunu çok seviyordu.” Bu cümlenin yukardaki örnek ve açıklamalardan tek farkı 2. Kipi almasıdır. Yani -du. (Görülen geçmiş zaman, 3. Tekil kişi)
Okulunu çok sev-yor. (Tek kip, ek fiil yok)
Okulunu çok sev-yor-du. (2 kip var. Ve 2. Kip ek fiildir.)
7. Sınıf Türkçe Paylaşımları 